จากมุมของผู้ผลิตหม้อแปลง

หม้อแปลงร้อน เกิดจากอะไร และตรวจอย่างไร

หม้อแปลงที่ร้อนผิดปกติไม่ได้พังวันนี้ แต่อายุสั้นลงทุกวัน และวันที่มันพัง โรงงานหยุดทั้งโรง หน้านี้รวมสาเหตุที่พบบ่อย อาการที่ควรสังเกต และลำดับการตรวจ จากมุมของทีมในเครือผู้ผลิตหม้อแปลงไทย

อ่านราว 6 นาทีอัปเดต 10 ต.ค. 2569

ความปลอดภัยมาก่อน

ห้ามเปิดฝาหรือเข้าใกล้ส่วนที่มีไฟของหม้อแปลงขณะจ่ายไฟ การตรวจที่ต้องเข้าใกล้หม้อแปลงให้ช่างไฟฟ้าที่มีคุณสมบัติทำตามขั้นตอนความปลอดภัย ถ้าได้กลิ่นไหม้ เห็นควัน หรือน้ำมันรั่ว ให้แจ้งผู้รับผิดชอบทันที

สาเหตุที่หม้อแปลงร้อน และสิ่งที่ต้องตรวจ

สาเหตุ	เกิดอย่างไร	ตรวจอะไร
ใช้งานเกินพิกัด	เพิ่มเครื่องจักรทีละตัวจนโหลดรวมเกิน kVA ของหม้อแปลง หรือหนักเฉพาะบางช่วงของวัน	วัดโหลดเทียบพิกัดแยกทุกเฟส ดูทั้งค่าเฉลี่ยและช่วงที่หนักที่สุด
ฮาร์มอนิก (ไฟสกปรก)	อินเวอร์เตอร์ เครื่องเชื่อม และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ ทำให้เกิดความร้อนในขดลวดและแกนเหล็กเพิ่ม ทั้งที่โหลดดูไม่เกิน	วัด THD ของกระแสและแรงดัน ถ้าสูง ดูเรื่องตู้กรองฮาร์มอนิก
ไฟไม่สมดุล	เครื่องเฟสเดียวต่อรวมอยู่เส้นเดียว เฟสนั้นแบกงานหนักและร้อนกว่าเฟสอื่น	เทียบกระแสสามเฟส ถ้าต่างกันเกินราว 10% ให้ย้ายโหลดให้สมดุล
แรงดันสูงเกิน	แรงดันที่จ่ายเข้าสูงกว่าที่ออกแบบ ทำให้แกนเหล็กร้อนขึ้นแม้ไม่มีโหลด	วัดแรงดันแต่ละเฟส และดูตำแหน่งแทปของหม้อแปลง
ระบายความร้อนไม่ทัน	ห้องอับ อุณหภูมิห้องสูง ฝุ่นเกาะครีบระบายความร้อน หรือพัดลมเสีย	ดูอุณหภูมิห้อง ทางลม ความสะอาดของครีบ และพัดลม
จุดต่อหลวมหรือขั้วเสื่อม	ร้อนเฉพาะจุดที่ขั้วต่อหรือบัสบาร์ ไม่ใช่ทั้งตัว และลุกลามได้	ให้ช่างที่มีคุณสมบัติตรวจด้วยกล้องถ่ายภาพความร้อน และขันแน่นตามค่าที่กำหนด
น้ำมันเสื่อมหรือพร่อง (ชนิดน้ำมัน)	น้ำมันระบายความร้อนได้น้อยลงเมื่อเสื่อมหรือมีระดับต่ำ	ดูระดับน้ำมัน และส่งตัวอย่างน้ำมันให้ห้องปฏิบัติการวิเคราะห์ตามรอบ

โหลดเกิน
ฮาร์มอนิก
ไฟไม่สมดุล
แรงดันสูง
ระบายความร้อนไม่ทัน
จุดต่อหลวม

ความร้อน

ฉนวนเสื่อมเร็ว

อายุหม้อแปลงสั้นลง

ทำไมร้อนนิดเดียวก็ต้องสนใจ

ฉนวนกระดาษในหม้อแปลงเสื่อมตามความร้อน ตามหลักการทั่วไปของมาตรฐาน IEC 60076-7 ทุกครั้งที่อุณหภูมิจุดร้อนที่สุดสูงขึ้นประมาณ 6°C เหนือค่าที่ออกแบบ ฉนวนจะเสื่อมเร็วขึ้นราวเท่าตัว หม้อแปลงที่ร้อนเกินเพียงเล็กน้อยแต่ทุกวัน จึงอาจอายุสั้นลงหลายปีโดยไม่มีอาการให้เห็นเลย

ตามค่าที่ออกแบบอายุ 100%

ร้อนเกินราว 6°Cราว 50%

ร้อนเกินราว 12°Cราว 25%

อายุฉนวนโดยประมาณตามหลักการทั่วไปของ IEC 60076-7 · ใช้อธิบายแนวโน้ม ไม่ใช่การคำนวณของหม้อแปลงรุ่นใดรุ่นหนึ่ง

อาการที่ควรสังเกต

เกจอุณหภูมิน้ำมันหรือขดลวดขึ้นสูงกว่าปกติ โดยเฉพาะถ้าสูงขึ้นเรื่อย ๆ ทุกเดือนในช่วงเวลาเดียวกัน
เสียงหึ่งดังขึ้นกว่าเดิม อาจมาจากแรงดันสูง ฮาร์มอนิก หรือชิ้นส่วนหลวม
เบรกเกอร์ทริปบ่อยในช่วงโหลดหนัก บอกว่ากำลังใช้งานใกล้หรือเกินพิกัด
กลิ่นไหม้ คราบน้ำมัน หรือสีที่ขั้วต่อเปลี่ยนไป ให้ช่างตรวจทันที

เกจอุณหภูมิสูงขึ้นเดือนต่อเดือน
เสียงหึ่งดังขึ้นแรงดันสูง ฮาร์มอนิก ชิ้นส่วนหลวม
เบรกเกอร์ทริปบ่อยช่วงโหลดหนัก
กลิ่นไหม้ คราบน้ำมันให้ช่างตรวจทันที

อาการที่ควรสังเกต

ลำดับการตรวจ เมื่อสงสัยว่าหม้อแปลงร้อน

ดูโหลดวัดกระแสแต่ละเฟสเทียบพิกัด ดูช่วงที่หนักที่สุดของวัน ไม่ใช่แค่ค่าเฉลี่ย
ดูความสมดุลเทียบกระแสสามเฟส ถ้าเฟสใดสูงกว่าเฟสอื่นมาก ให้ย้ายโหลด
ดูคุณภาพไฟวัด THD ของกระแสและแรงดัน และวัดแรงดันแต่ละเฟส
ดูการระบายความร้อนอุณหภูมิห้อง ทางลม ครีบระบายความร้อน และพัดลม
ให้ช่างตรวจจุดต่อและน้ำมันถ่ายภาพความร้อนที่ขั้วต่อ และวิเคราะห์น้ำมันตามรอบ (ชนิดน้ำมัน)

ข้อ 1–3 ต้องวัดต่อเนื่องหลายวันถึงจะเห็นภาพจริง เพราะโหลดพุ่งและร้อนสะสมมักเกิดในช่วงที่ไม่มีใครยืนดูอยู่

1ดูโหลดเทียบพิกัดแยกเฟส
2ดูความสมดุลกระแสสามเฟส
3ดูคุณภาพไฟTHD และแรงดัน
4ดูการระบายความร้อนห้อง ครีบ พัดลม
5ให้ช่างตรวจจุดต่อ และน้ำมัน

ข้อ 1–3 วัดต่อเนื่องได้ด้วยระบบมอนิเตอร์ ข้อ 4–5 ต้องดูหน้างาน

PowerIQ ช่วยตรงไหน

วัดโหลดเทียบพิกัด กระแสแยกเฟส แรงดัน และฮาร์มอนิก ทุก 1 นาที ครอบคลุมข้อ 1–3 ของลำดับการตรวจ
วัดอุณหภูมิน้ำมันและขดลวด เมื่อหม้อแปลงมีเซนเซอร์ติดตั้ง
แจ้งเตือนทาง LINE เมื่อค่าเกินเกณฑ์ เช่น โหลดเกิน 80% ของพิกัด อุณหภูมิน้ำมันเกิน 90°C ขดลวดเกิน 110°C หรือกระแสไม่สมดุลเกิน 5%

PowerIQ ไม่ได้ถ่ายภาพความร้อนหรือวิเคราะห์น้ำมัน สองเรื่องนี้ยังต้องให้ช่างตรวจตามรอบ

ดูเกณฑ์แจ้งเตือนทั้งหมดของระบบมอนิเตอร์หม้อแปลง →

คำถามที่พบบ่อย

หม้อแปลงร้อนเท่าไรถึงอันตราย

ขึ้นกับชนิดและพิกัดของหม้อแปลง ให้ดูจากป้ายและคู่มือของผู้ผลิตเป็นหลัก ค่าตั้งต้นที่ PowerIQ ใช้เตือนคือ อุณหภูมิน้ำมันเกิน 90°C (วิกฤตเกิน 105°C) และอุณหภูมิขดลวดเกิน 110°C (วิกฤตเกิน 120°C) ซึ่งปรับแยกแต่ละเครื่องได้

หม้อแปลงร้อนแต่โหลดไม่เกิน เกิดจากอะไร

สาเหตุที่พบบ่อยคือฮาร์มอนิก ไฟไม่สมดุลระหว่างเฟส แรงดันที่จ่ายเข้าสูงเกิน หรือระบายความร้อนไม่ทัน ทั้งหมดนี้ทำให้ร้อนขึ้นโดยที่ค่าโหลดรวมดูปกติ จึงต้องวัดแยกเฟสและวัดฮาร์มอนิกด้วย

ความร้อนทำให้หม้อแปลงอายุสั้นลงแค่ไหน

ตามหลักการทั่วไปของมาตรฐาน IEC 60076-7 ฉนวนกระดาษในหม้อแปลงเสื่อมเร็วขึ้นราวเท่าตัว ทุกครั้งที่อุณหภูมิจุดร้อนที่สุดสูงขึ้นประมาณ 6°C เหนือค่าที่ออกแบบ ความร้อนเกินเล็กน้อยแต่ต่อเนื่องจึงกินอายุมากกว่าที่คิด

ควรตรวจหม้อแปลงบ่อยแค่ไหน

ควรมีการตรวจบำรุงรักษาตามรอบที่ผู้ผลิตแนะนำ และวัดค่าไฟฟ้าต่อเนื่องเพื่อเห็นช่วงที่ปัญหาเกิดจริง เพราะการตรวจประจำปีเห็นแค่วันที่ตรวจ ส่วนโหลดพุ่งหรือร้อนสะสมมักเกิดในช่วงที่ไม่มีใครดู